Czego się dowiesz?
- Z jakich warstw składa się ściana trzonu macicy i za co odpowiada każda z nich?
Ściana trzonu macicy składa się z trzech warstw: błony surowiczej, myometrium i endometrium. Warstwa zewnętrzna osłania narząd, mięśniówka odpowiada za skurcze i rozciąganie w ciąży, a błona śluzowa wyścieła jamę macicy i reaguje na zmiany hormonalne w cyklu.
- Jak endometrium w trzonie macicy zmienia się podczas cyklu miesiączkowego?
Endometrium w trzonie macicy najpierw odbudowuje się pod wpływem estrogenów, a po owulacji dojrzewa dzięki progesteronowi, by przygotować się na implantację zarodka. Jeśli nie dochodzi do zapłodnienia, złuszcza się głównie jego warstwa czynnościowa, co wywołuje miesiączkę, podczas gdy warstwa podstawowa pozostaje i odtwarza śluzówkę w kolejnym cyklu.
- Jak trzon macicy uczestniczy w implantacji zarodka i rozwoju ciąży?
To w jamie trzonu macicy najczęściej dochodzi do zagnieżdżenia zarodka i dalszego rozwoju ciąży. Endometrium zapewnia miejsce implantacji, a mięśniówka trzonu intensywnie się przebudowuje i rozciąga, dzięki czemu narząd może pomieścić płód, łożysko i płyn owodniowy oraz później wytwarzać skurcze porodowe.
- Kiedy nieprawidłowości trzonu macicy mogą wpływać na krwawienia, ból lub płodność?
Nieprawidłowości trzonu macicy mogą zaburzać miesiączkowanie, powodować ból i utrudniać implantację wtedy, gdy zmieniają budowę ściany lub kształt jamy macicy. Dotyczy to między innymi adenomyozy, mięśniaków śródściennych, polipów endometrialnych oraz wad takich jak przegroda czy jama typu T, które czasem długo nie dają wyraźnych objawów.
Sprawdź, gdzie jest trzon macicy i jaką pełni funkcję w cyklu, ciąży oraz diagnostyce płodności. Wyjaśniamy jego położenie w miednicy mniejszej, budowę ściany i najczęstsze nieprawidłowości, które mogą wpływać na zdrowie.
Co znajdziesz w artykule?
Gdzie jest trzon macicy w miednicy mniejszej
Jeśli chcesz szybko ustalić, gdzie jest trzon macicy, najprościej zapamiętać jedną zasadę: to środkowo-górna, największa część macicy, położona między dnem macicy a cieśnią. Trzon stanowi górne około 2/3 całego narządu, a niżej przechodzi w cieśń, która łączy się z szyjką macicy. Cała macica znajduje się w miednicy mniejszej, dokładnie pomiędzy pęcherzem moczowym z przodu a odbytnicą z tyłu.
To ważne rozróżnienie, bo w opisach badań obrazowych lekarz nie używa tych nazw zamiennie. Kiedy w opisie pojawia się trzon, chodzi o część, w której znajduje się jama macicy wyścielona endometrium, czyli błoną śluzową reagującą na hormony i przygotowującą się do ewentualnej ciąży.
Trzon, dno, cieśń i szyjka – jak je odróżnić
Macicę można podzielić na cztery główne odcinki. Dno macicy to jej najwyższa, zaokrąglona część. Bezpośrednio pod nim leży trzon, czyli największy segment narządu. Niżej znajduje się cieśń, która jest węższym przejściem, a jeszcze niżej szyjka macicy, łącząca jamę macicy z pochwą.
W praktyce oznacza to, że gdy pytasz, gdzie jest trzon macicy, odpowiedź brzmi: pod dnem, nad cieśnią i szyjką. To właśnie w obrębie trzonu zachodzi większość procesów związanych z miesiączką, implantacją zarodka i rozwojem ciąży.
Położenie macicy względem pęcherza i odbytnicy
Macica nie leży „w centrum brzucha”, jak czasem się potocznie zakłada. Jej prawidłowe miejsce to jama miednicy mniejszej. Z przodu sąsiaduje z nią pęcherz moczowy, a z tyłu odbytnica. Dzięki temu nawet niewielkie zmiany wielkości macicy, na przykład w ciąży albo przy mięśniakach, mogą dawać objawy uciskowe. Możesz wtedy odczuwać częstsze parcie na mocz albo uczucie pełności w podbrzuszu.
Położenie to ma znaczenie także w badaniu ginekologicznym i w USG. Specjalista ocenia nie tylko rozmiar narządu, ale również jego ustawienie w miednicy, zarys trzonu oraz kształt jamy macicy. W diagnostyce płodności te szczegóły często przesądzają o dalszym planie postępowania.
Przodozgięcie i przodopochylenie – co oznaczają
Prawidłowe ułożenie macicy opisują dwa terminy: przodopochylenie i przodozgięcie. Brzmią specjalistycznie, ale ich sens jest prosty. Przodopochylenie oznacza, że cała macica jest lekko nachylona ku przodowi względem osi miednicy. Z kolei przodozgięcie oznacza, że trzon jest delikatnie zgięty do przodu względem szyjki.
Nie jest to wada ani choroba, tylko najczęstszy wariant anatomiczny. Dzięki temu położeniu trzon macicy znajduje się zwykle bliżej przedniej części miednicy. U części kobiet ustawienie macicy bywa inne, ale samo odchylenie od typowego układu nie musi oznaczać problemu. Znaczenie ma dopiero to, czy towarzyszą mu ból, zaburzenia miesiączkowania, trudności z zajściem w ciążę albo nieprawidłowości widoczne w badaniach.
💡 Trzon to nie dno macicy: Dno macicy to najwyższa część narządu. Trzon leży tuż pod nim i stanowi około 2/3 całej macicy.
Wymiary i warstwy ściany trzonu macicy
Trzon macicy jest największą częścią narządu, dlatego odpowiada za większość jego rozmiarów. U dorosłej kobiety cała macica ma zwykle około 8 cm długości, 5 cm szerokości i 4 cm grubości. Jej objętość mieści się zazwyczaj w przedziale 80–200 ml. W stanie nieciężarnym sam trzon ma orientacyjnie około 5–6 cm długości, choć wartości różnią się w zależności od wieku, liczby porodów i gospodarki hormonalnej.
Te liczby są przydatne, gdy chcesz zrozumieć opis USG. Niewielkie odchylenia od średniej nie oznaczają automatycznie choroby. Znaczenie ma cały obraz: kształt trzonu, grubość ściany, wygląd jamy macicy oraz to, czy występują objawy takie jak ból, obfite miesiączki lub trudności z płodnością.
Typowe wymiary macicy i trzonu
W praktyce ginekologicznej ocenia się trzy podstawowe parametry: długość, szerokość i grubość macicy. Jeśli w badaniu pojawia się informacja, że narząd ma około 8 × 5 × 4 cm, zwykle mieści się to w typowym zakresie dla kobiety niebędącej w ciąży. Ponieważ trzon stanowi większość macicy, jego udział w tych wymiarach jest największy.
Warto pamiętać, że rozmiar trzonu może się zmieniać. U kobiet, które rodziły, macica bywa nieco większa. Z kolei po menopauzie, przy spadku stężenia estrogenów, narząd może stopniowo się zmniejszać. Jeszcze większe zmiany zachodzą w ciąży, kiedy trzon z segmentu długości kilku centymetrów staje się strukturą zdolną pomieścić rozwijający się płód, łożysko i płyn owodniowy.
Trzy warstwy ściany trzonu
Ściana trzonu macicy składa się z trzech warstw. Każda pełni inną funkcję i każda może być miejscem zmian chorobowych.
- Błona surowicza – to zewnętrzna warstwa pokrywająca macicę. Działa jak osłona i tworzy gładką powierzchnię narządu.
- Błona mięśniowa, czyli myometrium – najgrubsza i bardzo ważna warstwa. To ona odpowiada za skurcze miesiączkowe, rozciąganie trzonu w ciąży i skurcze porodowe.
- Błona śluzowa, czyli endometrium – wyścieła jamę macicy od środka. Dzieli się na warstwę czynnościową oraz podstawową.
Warstwa czynnościowa endometrium narasta w kolejnych dniach cyklu i właśnie ona złuszcza się podczas miesiączki, jeśli nie dojdzie do zapłodnienia. Warstwa podstawowa pozostaje na miejscu i stanowi bazę do odbudowy błony śluzowej w następnym cyklu. Dzięki temu trzon macicy może co miesiąc przechodzić kontrolowany proces wzrostu, dojrzewania i złuszczania.
Znajomość tych warstw ma znaczenie praktyczne. Adenomyza dotyczy sytuacji, gdy tkanka endometrium wnika do mięśniówki. Mięśniaki rozwijają się w warstwie mięśniowej, a polipy zwykle wyrastają z błony śluzowej. Dlatego samo pytanie, gdzie jest trzon macicy, prowadzi dalej do ważniejszego zagadnienia: co dzieje się w jego ścianie i jamie.
Rola trzonu macicy w cyklu miesiączkowym
Trzon macicy odgrywa centralną rolę w cyklu miesiączkowym, ponieważ to właśnie w jego jamie znajduje się endometrium reagujące na zmiany hormonalne. Jeśli chcesz zrozumieć, dlaczego pojawia się miesiączka, plamienie albo jak dochodzi do przygotowania organizmu do ciąży, musisz patrzeć przede wszystkim na błonę śluzową trzonu.
Najważniejszym mechanizmem jest naprzemienny wpływ estrogenów i progesteronu. Hormony te sterują wzrostem, dojrzewaniem i późniejszym złuszczaniem warstwy czynnościowej endometrium. Z punktu widzenia płodności to proces kluczowy, bo od jakości tej błony śluzowej zależy, czy zarodek znajdzie odpowiednie warunki do zagnieżdżenia.
Endometrium w kolejnych fazach cyklu
W pierwszej części cyklu, pod wpływem estrogenów, endometrium zaczyna się odbudowywać po miesiączce. Nazywa się to fazą proliferacyjną. W praktyce oznacza to namnażanie komórek i stopniowe pogrubianie warstwy czynnościowej. To przygotowanie „podłoża” na wypadek zapłodnienia.
Po owulacji rośnie znaczenie progesteronu. Błona śluzowa nie tylko jest grubsza, ale też staje się bardziej dojrzała biologicznie. Jej gruczoły i naczynia krwionośne zmieniają się tak, aby potencjalny zarodek miał warunki do implantacji. Samo endometrium nie jest więc bierną wyściółką. To bardzo aktywna tkanka, która w ciągu jednego miesiąca potrafi intensywnie się odbudować i przygotować do przyjęcia zapłodnionej komórki.
Gdy słyszysz o „grubości endometrium” w USG, chodzi właśnie o ocenę tej warstwy w trzonie macicy. W diagnostyce płodności ma to duże znaczenie, bo zbyt cienkie, niejednorodne albo zmienione zapalnie endometrium może obniżać szanse na implantację.
Dlaczego dochodzi do miesiączki
Jeśli do zapłodnienia nie dochodzi, poziomy hormonów spadają. Wtedy warstwa czynnościowa endometrium, która wcześniej narosła w trzonie macicy, przestaje być podtrzymywana i zaczyna się złuszczać. To właśnie jest miesiączka. Nie złuszcza się cała błona śluzowa, lecz głównie jej część powierzchowna. Warstwa podstawowa pozostaje i umożliwia rozpoczęcie kolejnego cyklu.
Skurcze mięśniówki trzonu pomagają usuwać złuszczoną tkankę i krew. Dlatego dolegliwości bólowe podczas miesiączki mają związek zarówno z hormonami, jak i z aktywnością mięśniówki. Jeżeli krwawienia są bardzo obfite, nieregularne lub połączone z silnym bólem, przyczyną mogą być nie tylko zaburzenia hormonalne, ale też zmiany anatomiczne w obrębie trzonu, takie jak polipy, mięśniaki czy adenomyza.
Jak trzon macicy uczestniczy w ciąży
Trzon macicy ma podstawowe znaczenie dla ciąży, bo to w jego jamie najczęściej dochodzi do implantacji zarodka, a następnie do dalszego rozwoju ciąży. Gdy zarodek zagnieździ się prawidłowo, endometrium i mięśniówka trzonu zaczynają przechodzić bardzo intensywne zmiany. To jeden z najlepiej przystosowanych do rozciągania narządów w organizmie.
W tym kontekście pytanie, gdzie jest trzon macicy, nabiera praktycznego znaczenia. To nie jest jedynie informacja anatomiczna. To odpowiedź na pytanie, gdzie rozwija się ciąża i która część narządu musi przystosować się do zwiększającej się objętości przez kolejne miesiące.
Miejsce implantacji zarodka
Po zapłodnieniu zarodek przemieszcza się do jamy macicy i zagnieżdża się w endometrium trzonu. To tam znajduje odpowiednie ukrwienie, komórki podporowe i warunki hormonalne potrzebne do dalszego rozwoju. Jeśli jama trzonu ma prawidłowy kształt i nie ma w niej przeszkód, takich jak polip, przegroda czy podśluzówkowy mięśniak, szanse na implantację są lepsze.
To również tłumaczy, dlaczego diagnostyka jamy macicy jest tak ważna u kobiet po niepowodzeniach implantacji lub poronieniach nawracających. Nawet niewielka wada budowy może zaburzać kontakt zarodka z błoną śluzową albo pogarszać ukrwienie miejsca zagnieżdżenia.
Rozrost i rozciąganie trzonu w ciąży
W ciąży trzon macicy nie tylko zwiększa swoje wymiary, ale także przebudowuje mięśniówkę. Komórki mięśniowe rosną i potrafią znacznie się rozciągać. Dzięki temu narząd, który przed ciążą ma około 8 cm długości, jest w stanie pomieścić rozwijający się płód, łożysko i płyn owodniowy. To ogromna zmiana biomechaniczna.
Wraz z postępem ciąży rośnie także dno macicy, którego wysokość ocenia się w badaniu położniczym. Ten pomiar pośrednio mówi o tym, jak rozwija się trzon. W codziennej praktyce wykorzystuje się go do orientacyjnej oceny wieku ciąży i tempa wzrastania płodu. W końcowym okresie ciąży oraz podczas porodu to właśnie mięśniówka trzonu generuje skurcze potrzebne do urodzenia dziecka.
Najczęstsze nieprawidłowości trzonu macicy
Nieprawidłowości dotyczące trzonu macicy mogą wpływać na ból, obfitość miesiączek, powodzenie implantacji oraz ryzyko poronień. Problem polega na tym, że część zmian daje bardzo wyraźne objawy, a część rozwija się długo bez dolegliwości. Dlatego przy trudnościach z zajściem w ciążę sama obserwacja cyklu często nie wystarcza.
W badaniach kobiet z poronieniami nawracającymi zwraca uwagę duża częstość zmian w obrębie jamy i ściany trzonu. Adenomyza była opisywana nawet u 23% badanych, przegroda cząstkowa u 7–14%, a mięśniaki typu 0–2 u około 4%. To liczby istotne klinicznie, bo pokazują, że ocena anatomii macicy nie jest dodatkiem, tylko jednym z filarów diagnostyki.
Adenomyza i jej objawy
Adenomyza polega na tym, że tkanka podobna do endometrium wnika do warstwy mięśniowej trzonu, czyli do myometrium. W efekcie mięśniówka staje się mniej jednorodna, może się pogrubiać i reagować bólem. Typowe objawy to bolesne miesiączki, obfite krwawienia, przewlekły ból miednicy oraz dyskomfort przy współżyciu.
Z punktu widzenia płodności adenomyza może pogarszać warunki implantacji zarodka i zwiększać ryzyko niepowodzeń rozrodu. Problem nie zawsze jest łatwy do uchwycenia bez dobrej diagnostyki obrazowej, bo objawy bywają nieswoiste. U części kobiet pierwszym sygnałem są dopiero trudności z uzyskaniem lub utrzymaniem ciąży.
Mięśniaki, polipy i zaburzenia krwawień
Mięśniaki śródścienne rozwijają się w mięśniówce trzonu. Mogą pozostawać neutralne, ale jeśli zniekształcają jamę macicy albo osiągają większy rozmiar, mogą powodować obfite miesiączki, krwawienia międzymiesiączkowe, ból i ucisk. W kontekście płodności największe znaczenie mają te mięśniaki, które wpływają na kształt jamy lub pogarszają jej ukrwienie.
Polipy endometrialne to z kolei uwypuklenia błony śluzowej do światła jamy macicy. Często objawiają się plamieniami, nieregularnymi krwawieniami albo nie dają żadnych objawów. Mimo to nawet niewielki polip może działać jak mechaniczna przeszkoda dla implantacji zarodka. Dlatego przy niepłodności lub niepowodzeniach embriotransferu lekarz zwykle zwraca na nie dużą uwagę.
Przegroda macicy i nieprawidłowy kształt jamy
Przegroda macicy jest wadą wrodzoną, w której jama trzonu zostaje częściowo podzielona przez pionową przegrodę. Im bardziej wyraźna wada, tym większe ryzyko zaburzonej implantacji i poronień. Szczególne znaczenie ma to u kobiet z poronieniami nawracającymi, gdzie w analizach USG 3D przegroda cząstkowa występowała u 7–14% badanych.
Innym problemem jest jama typu T, czyli zwężony, nieprawidłowy kształt wnętrza macicy. Taka budowa może ograniczać przestrzeń dla prawidłowej implantacji lub zmieniać sposób, w jaki endometrium reaguje w czasie cyklu. W praktyce znaczenie mają nie tylko same wady, ale i ich rozmiar, grubość oraz wpływ na objawy i historię rozrodczą.
⚠️ Nie każda zmiana daje objawy: Adenomyza, przegroda czy część mięśniaków mogą długo nie dawać wyraźnych dolegliwości. Przy trudnościach z zajściem w ciążę sama obserwacja objawów nie wystarcza.
Jak bada się trzon macicy przy problemach z płodnością
Gdy pojawiają się trudności z zajściem w ciążę, poronienia nawracające albo niepowodzenia procedur wspomaganego rozrodu, ocena trzonu macicy powinna być bardzo precyzyjna. Celem nie jest tylko odpowiedź na pytanie, gdzie jest trzon macicy, ale przede wszystkim sprawdzenie, jaki ma kształt, jak wygląda jego jama i czy nie ma zmian utrudniających implantację.
Najczęściej wykorzystuje się dwie metody: USG 3D oraz histeroskopię. Obie są komplementarne, czyli wzajemnie się uzupełniają. Jedna lepiej pokazuje budowę przestrzenną, druga pozwala obejrzeć wnętrze macicy bezpośrednio.
USG 3D i histeroskopia – co pokazują
USG 3D pozwala ocenić jednocześnie zewnętrzny zarys macicy i kształt jej jamy. To bardzo przydatne przy podejrzeniu przegrody, jamy typu T, mięśniaków zniekształcających wnętrze czy polipów. Badanie jest nieinwazyjne, szybkie i często stanowi pierwszy etap diagnostyki anatomicznej.
Histeroskopia polega na wprowadzeniu cienkiego narzędzia z kamerą do jamy macicy. Dzięki temu specjalista widzi jej wnętrze bezpośrednio, a nie tylko na obrazie pośrednim. Można ocenić polipy, zrosty, przegrodę, ujścia jajowodów czy powierzchnię endometrium. W wielu przypadkach badanie diagnostyczne można połączyć z od razu wykonanym leczeniem zabiegowym.
Kiedy nieprawidłowość wymaga leczenia
Nie każda wykryta zmiana wymaga interwencji. Decyzja zależy od kilku czynników: rodzaju wady, jej rozmiaru, objawów, wieku pacjentki oraz planów rozrodczych. Na przykład mały mięśniak, który nie zniekształca jamy, może wymagać jedynie obserwacji. Inaczej wygląda sytuacja przy polipie lub przegrodzie utrudniającej implantację.
W rekomendacjach podkreśla się, że jeśli w histeroskopii stwierdza się przegrodę macicy o grubości co najmniej 10 mm, często rozważa się jej usunięcie. Celem takiego postępowania jest poprawa warunków w jamie macicy i ograniczenie ryzyka kolejnych niepowodzeń rozrodu. Podobnie leczy się część polipów czy zmian podśluzówkowych, gdy wpływają na krwawienia lub płodność.
Znaczenie dla in vitro i poronień nawracających
W procedurach in vitro oraz przed embriotransferem dokładna ocena jamy trzonu ma bardzo duże znaczenie. Nawet jeśli jakość zarodka jest dobra, nieprawidłowa anatomia macicy może zmniejszać szansę na jego prawidłowe zagnieżdżenie. Dlatego w przychodni leczenia niepłodności analiza budowy macicy bywa jednym z kluczowych etapów przygotowania leczenia.
To samo dotyczy kobiet po poronieniach nawracających. Jeśli w tej grupie adenomyza występuje nawet u 23% badanych, a przegroda cząstkowa u 7–14%, oznacza to, że diagnostyka nie może kończyć się na podstawowym badaniu ginekologicznym. Precyzyjne rozpoznanie pozwala lepiej zaplanować leczenie farmakologiczne albo zabiegowe i zwiększa szansę, że kolejne starania będą prowadzone w bardziej przewidywalnych warunkach.
✅ USG 3D to dobry pierwszy krok: USG 3D często pozwala ocenić kształt jamy macicy bez zabiegu. Histeroskopia jest przydatna, gdy trzeba potwierdzić zmianę lub zaplanować leczenie.
Najczęściej zadawane pytania
Gdzie dokładnie znajduje się trzon macicy?
Trzon macicy to górne około 2/3 tego narządu. Leży między dnem macicy a cieśnią, która przechodzi w szyjkę, a cała macica znajduje się w miednicy mniejszej między pęcherzem moczowym a odbytnicą.
Czy trzon macicy i dno macicy to to samo?
Nie. Dno macicy to najwyżej położona, zaokrąglona część narządu, natomiast trzon leży bezpośrednio pod nim i tworzy jego największy odcinek. To rozróżnienie ma znaczenie przy opisie USG i w ciąży.
Jakie wymiary ma trzon macicy?
U dorosłej kobiety cała macica ma zwykle około 8 cm długości, 5 cm szerokości i 4 cm grubości, a jej objętość wynosi 80-200 ml. Trzon stanowi największą część narządu, dlatego w stanie nieciężarnym ma orientacyjnie około 5-6 cm długości.
Jaką funkcję pełni trzon macicy?
W trzonie znajduje się jama macicy wyścielona endometrium, które co miesiąc przygotowuje się na implantację zarodka. Jeśli do zapłodnienia nie dojdzie, warstwa czynnościowa endometrium złuszcza się podczas miesiączki. W ciąży to właśnie trzon powiększa się najbardziej.
Jakie choroby trzonu macicy mogą utrudniać zajście w ciążę?
Najczęściej wymienia się przegrodę macicy, adenomyzę, mięśniaki śródścienne i polipy endometrialne. U kobiet z poronieniami nawracającymi adenomyza była opisywana nawet u 23%, a przegroda cząstkowa u 7-14% badanych.
Jakie badania najlepiej oceniają trzon macicy?
Najczęściej wykorzystuje się USG 3D i histeroskopię. USG 3D dobrze pokazuje kształt jamy i wady budowy, a histeroskopia pozwala obejrzeć wnętrze macicy bezpośrednio; przy przegrodzie o grubości co najmniej 10 mm często rozważa się leczenie zabiegowe.
Trzon macicy to nie tylko element budowy anatomicznej, ale część narządu kluczowa dla miesiączki, implantacji zarodka i przebiegu ciąży. Jeśli pojawiają się obfite krwawienia, ból albo trudności z płodnością, dokładna ocena jamy i ściany trzonu pomaga szybciej ustalić przyczynę i dobrać właściwe postępowanie.
Dowiedz się więcej – Kliknij tutaj: https://medisticum.pl/
Co nowego w sierpniu 2026?
Te uzupełnienia pokazują nowsze kierunki diagnostyki i leczenia zmian dotyczących trzonu macicy, zwłaszcza w kontekście płodności i adenomyozy.
- Nowe wytyczne leczenia adenomyozy — zaleca się dobór terapii do objawów: NLPZ, kwas traneksamowy, doustne antykoncepcyjne, system z lewonorgestrelem, dienogest, analogi GnRH oraz zabiegi interwencyjne i chirurgiczne.
- Małoinwazyjne metody zachowania macicy — nowsze opcje leczenia adenomyozy obejmują embolizację tętnic macicznych, ablację falą radiową, HIFU, przezskórną ablację mikrofalową i adenomektomię.
- Biomarkery receptywności endometrium — ocenia się m.in. integrinę αvβ3, czynnik hamujący białaczki, geny HOXA10 i HOXA11, a także mikroRNA i pęcherzyki zewnątrzkomórkowe.
- Immunologia ważna dla implantacji — komórki NK, makrofagi, komórki dendrytyczne i Treg w endometrium wspierają adaptację, angiogenezę oraz tolerancję immunologiczną niezbędną dla implantacji.
